Байда пейіл болса,
Кедейде мейір болады.

Негізгі мағынасы

Бай адамның пейілі кең, ниеті түзу болса, кедей де оған мейірім, ықылас танытады. Мақал бай мен кедейдің қарым-қатынасын өзара жауаптылыққа құрады: жарлыға жақсылық жасаған, қолы ашық байды ел жақсы көріп, қадірлейді, жақсылығын ұмытпайды. Ал сараң, тоңмойын байға кедейдің жүрегі жылымайды. Кеңірек алғанда, кімде мүмкіндік көп болса, жылылық алдымен содан басталады, сонда қарсы жақтан да жылу келеді.

Образдар мен теңеулер

Пейіл — адамның ішкі ниеті, кеңдігі, қонақжайлығы; «пейілі кең», «пейілі тар» деп айтады. Мейір — жүрек жылуы, ықылас, жақсы көру. Екі сөз ұйқасып тұр: пейіл — мейір, сондықтан мақал құлаққа жағымды. «Болса — болады» құрылымы шарт пен салдарды білдіреді: бірінші жолдағы шарт орындалса, екіншісі өзінен-өзі туады. Ауыл тұрмысында бай мен кедей көрші отырып, бір-біріне тәуелді болған, сондықтан бұл байланыс күнделікті өмірден алынған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жағдайы бар адамға ақыл ретінде айтады: қол астындағыларға мейірімді болсын, сонда олар да адал болады. Жомарт адамды елдің неге жақсы көретінін түсіндіргенде де қолданылады. Кедейден міндетті түрде алғыс талап ету үшін айтуға келмейді. Мысалы, шаруа қожалығын басқаратын әкесіне ұлы: «Малшыларға ақысын уақытында беріңіз, байда пейіл болса, кедейде мейір болады».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жаңа үй тұрғызған азамат көршілерге ас беріп, жастарға көмектескенде, ауыл ақсақалы оны осы мақалмен мақтайды.
— Шопандарына жақсы ақы төлейтін шаруа қожасы туралы малшылар оның малына өз малындай қарайтындарын айтып, осы мақалды келтіреді.