Байлық мұрат емес,
Кедейлік ұят емес.
«Байлық мұрат емес, Кедейлік ұят емес.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Байлық адам өмірінің түпкі мақсаты емес, кедейлік ұялатын нәрсе емес. Мақал екі жаққа да шек қояды: дүние жинауды бар мұрат етіп алған адамды тежейді, ал жоқшылықта жүрген адамды ұялудан, өзін кем санаудан арашалайды. Адамның қадірі қалтасымен өлшенбейді, оның бағасын адал еңбек, ар-ұят, жақсы мінез анықтайды. Сонымен бірге мақал кедейлікті жалқаулықтың ақталуы ретінде емес, өмірдің бір күйі ретінде қабылдайды.
Образдар мен теңеулер
Мұрат — адамның жетуге ұмтылатын түпкі мақсаты, арманы. Ұят — ар алдындағы кінә, жұрт алдында бет шыжытар іс. Мақал екі жолдың қатар құрылысына сүйенеді: байлық — кедейлік, мұрат — ұят, екі жол да «емес» деген болымсыздықпен аяқталады. Осы қайталанған «емес» тыңдаушының дайын түсінігін бұзады: көп адам байлықты мақсат, кедейлікті масқара деп ойлайды, мақал екеуін де теріске шығарады. Ырғағы анық, ұйқасы дәл, сондықтан оңай жатталады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал жағдайы нашар адамды жұбатқанда, оның намысын қорғағанда, сондай-ақ байлыққа құмартып кеткен адамды тоқтатқанда айтылады. Сабырлы тонмен, кеңес не жұбаныш ретінде айтылады. Еңбек етпей, жоқшылықты сылтау еткен адамды ақтау үшін қолданылса, мағынасы бұрмаланады. Мысалы, анасы қызына: «Киімің жаңа емес деп ұялма, байлық мұрат емес, кедейлік ұят емес».
Қолданылу жағдаяттары
— Сыныптасының ескі киімін мазақтаған балаға сынып жетекшісі осы мақалды айтып, адамды киіміне қарап бағаламауды үйретеді.
— Базарда кішкене дүкенін жаңа ашқан жігіт іргелі саудагерлердің арасында қысылғанда, тәжірибелі көршісі оны осы сөзбен жігерлендіреді.
Kedeılik uıat emes.