Бай бастас,
Би құлақтас,
Батыр қандас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ел ішіндегі әр адамның өз орны, өз міндеті бар екенін білдіреді. Бай — дәулетімен, би — ақыл-парасатымен, батыр — ерлігімен ерекшеленеді. Бірақ мақалдың астарлы мәні бұдан да терең: қоғамдағы бедел мен күш жеке адамның ғана қасиеті емес, ол ортақ тіршілік пен өзара байланыс арқылы танылады. «Бастас», «құлақтас», «қандас» деген сөздер адамдардың бір-бірімен жақын араласатынын, тағдырлас, сырлас, туыстас екенін аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бай» — мал-мүлік иесі ғана емес, шаруаның тірегі; «би» — сөзге тоқтаған, елге жөн айтқан дана; «батыр» — жауға шапқан ержүрек тұлға. «Бастас» сөзі жақын жолдас, сыйлас адамды білдірсе, «құлақтас» — ақылдас, сырлас, бірін-бірі тыңдайтын жан деген ұғымды береді. Ал «қандас» — бір тамырдан тараған, туыс, бір халықтың өкілі деген мағынада қолданылған.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де адамдардың қоғамда бір-бірін толықтырып, сыйласуы керек екенін еске салады. Мысалы, бір ауылда кәсіпкер, ақсақал және ерікті жастар күш біріктірсе, бірі қаржы жағынан, бірі ақылмен, бірі жігерімен қолдап, ортақ істі алға жылжытады. Сол кезде «бай бастас, би құлақтас, батыр қандас» деген ойдың өміршеңдігі көрінеді.
Bı qulaqtas,
Batyr qandas.