Жақсы жігіт он бесінде жас емес,
Жүзге келсе пәс емес.

Негізгі мағынасы

Жақсы жігіт он бесінде жас емес, жүзге келсе пәс емес: жақсы адам он бес жасында-ақ ақылы толысып, іске жарайды, жүзге келсе де әлсіреп, төмендеп кетпейді. Мақал адамның бағасы жасымен өлшенбейтінін айтады. Жастық — іске кірісуге кедергі емес, кәрілік — сыйдан қалуға себеп емес; екеуін де адамның өз қасиеті шешеді. Дәстүрлі ортада он бестегі бала мал бағып, үлкендердің ісіне араласып, ерте есейген.

Образдар мен теңеулер

Мақалда екі шеткі жас қатар алынған: он бес — балалықтан жастыққа өтетін шек, жүз — адам ғұмырының ең шеткі межесі. Осы екі нүкте арасына адамның бүкіл өмірі сыйып тұр, мақал соның бәрінде жақсы адамның іске жарайтынын айтады. Пәс — төмен, әлсіз, кем; «пәс болу» — дәрежеден түсу, жасып қалу. «Жас емес» пен «пәс емес» ұйқасы мақалдың өзегі: екі жолдың соңы бірдей «емес» болып, бір-біріне жауап береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жасына қарамай үлкен іс атқарған жасөспірімді не жасы ұлғайса да сергек, ел ісіне араласатын қартты мақтағанда айтады. Біреу баланы «жассың» деп іске жолатпағанда, оған жауап ретінде де айтылады. Интонациясы — мақтау, разылық. Мысалы: «Он беске жаңа толды ғой, бірақ бүкіл отарды өзі бағып жүр. Жақсы жігіт он бесінде жас емес».

Қолданылу жағдаяттары

— Әкесі ауырғанда отын-суды өзі тасып, бауырларына қараған он бес жастағы бала туралы көршілер осы мақалды айтады.
— Тоқсаннан асса да ауылдың әр жиынына қатысып, кеңес беретін атасын немерелері мақтанышпен осы мақалмен сипаттайды.
— Шахмат турнирінде үлкендерді ұтқан жасөспірімді жаттықтырушысы осы мақалмен мақтайды.