Атты арбада көр,
Жігітті ордада көр.

Негізгі мағынасы

Аттың шын күшін арбаға жеккенде, ауыр жүк тартқанда көресің, ал жігіттің шын қасиеті ордада, яғни ел жиналған, үлкен істер шешілетін ортада көрінеді. Ордада жігіттің сөз ұстауы, әдебі, ақылы, тапқырлығы сыналады. Мақал әр нәрсені өз ісінде, өз сынағында бағалауға шақырады: атты қораның ішінде, жігітті үйде отырғанда тану қиын. Оның шын сапасы жауапты жұмыста, көпшіліктің алдында ашылады.

Образдар мен теңеулер

Арба — жүк тасуға арналған доңғалақты көлік, оған жегілген ат ұзақ әрі ауыр жұмысқа шыдауы тиіс. Аттың сыны шабыста ғана емес, тартымда да танылады. Орда — хан не би отырған орын, ел басқару, дау шешу, кеңес өтетін жер. Ол жерде жігіт ақсақалдардың, билердің алдында сөз ұстайды. «Арбада — ордада» сөздері дыбыстас, ұйқасты, сондықтан мақал қысқа әрі есте қалады. Аттың күші мен жігіттің ақылы осылай қатар қойылады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуді алдын ала мақтап не жамандап жатқанда, «асықпа, іс үстінде көреміз» деген мағынада айтады. Сондай-ақ жиында, жарыста, маңызды кездесуде өзін жақсы көрсеткен жігітті мақтау үшін қолданады. Интонациясы — байыпты. Жігіттің жеке, отбасылық өміріне баға беру үшін айту онша орынды емес. Мысалы: «Үйде тыныш отырады деп бағалама, атты арбада көр, жігітті ордада көр: жиында сөз сөйлегенін тыңда».

Қолданылу жағдаяттары

— Аудандық айтыста ауылдың жас ақыны сөзден тосылмай, жеңіске жетеді. Ауыл ақсақалы мақалды айтып, оны құттықтайды.
— Ат сатып алмақ болған шаруа базарда оны арбаға жегіп, жүк тартқызып көреді. Иесі мақалдың бірінші жолын айтып күледі.
— Мектеп дебатында ұялшақ көрінген бала жүйелі сөйлеп, бәрін таңқалдырады. Мұғалім мақалды еске алады.