Атасыз ұлдың ауызы үлкен.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Аталған мақал әкесіз өскен ұлдың кейде сөзге тоқтамай, көп сөйлеп, білімі мен тәжірибесі аз болса да, өзін жоғары ұстап кететінін меңзейді. Мұнда тура мағына жоқ, астарлы ой басым: әке тәрбиесін көрмеген балаға бағыт беретін, тежейтін, жөн сілтейтін үлкеннің ықпалы жетіспей қалады. Сондықтан ол сөзге де, мінезге де шектен шығып кетуі мүмкін.
Образдар мен теңеулер
«Атасыз ұл» — әке қамқорлығынан, тәрбиесінен тыс қалған жас. «Аузы үлкен» дегені шын мәнінде ауыздың үлкендігі емес, орынсыз көп сөйлеу, өркөкіректік, өз бетімен кету, тыйылмау сияқты мінезді бейнелейді. Қазақ танымында ауыз — сөздің, мінездің белгісі. Сондықтан бұл тіркес адамды сөйлеу әдебіне, кішіпейілділікке шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал тәрбие мен отбасының рөліне қатысты айтылады. Әсіресе жасөспірімнің үлкенді тыңдамай, әлеуметтік желіде не ортада орынсыз пікір айтып, өзін тым еркін ұстағанда еске түседі. Мысалы, бала үйде әке тәрбиесін көрмей, кез келген жерде дау көтеріп, сөз қайтарып жүрсе, үлкендер осы мақалмен оның мінезіндегі шектен шығуды ескертеді.