Басы жаралы, күні қаралы.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның басына ауыр қайғы түсіп, өмірі күйзеліс пен мұңға толған сәтін білдіреді. Тура мағынасында басы жаралы, күні қаралы адам жарақат алып, жағдайы мүшкіл болғандай көрінеді. Астарлы мағынасы — бір пәле, үлкен қиындық немесе қайғылы оқиға адамның берекесін кетіріп, көңілін түсіреді деген ой. Мұнда тек дене жарасы емес, жан жарасы, ішкі қасірет те меңзеледі.
Образдар мен теңеулер
«Басы жаралы» деген тіркес адамның ауыр хәлін, әлсіздігін, жанын қинайтын бір соққыны бейнелейді. Ал «күні қаралы» сөзі — үміттің сөніп, күннің өзі тұманданып тұрғандай әсер береді. Қазақ ұғымында «қара» сөзі көбіне қайғы, аза, ауыр күнмен астасып жатады. Сондықтан бұл мақал адамның тағдырындағы қиын кезеңді өте әсерлі суреттейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал үлкен күйзеліс, жұмысынан айырылу, отбасы ішіндегі ауыр жағдай сияқты сәттерге қатысты айтылады. Мысалы, бір адам жақын туысынан айырылып, әрі қарызға батып, өмірге көңілі қалса, «оның басы жаралы, күні қаралы болып тұр» деп сипаттауға болады. Бұл сөз жанашырлық пен аяныш сезімін де білдіреді.