Арам жесең, тойғаныңша же,
Ұрлық қылсаң, өлгенше қыл.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — арам ас жеген адам тоя береді, ал ұрлық жасаған кісі оны бір рет істеп қоймай, әдетке айналдыруы мүмкін деген ескерту. Астарлы мағынасы — адалдықтан тайған адам бір қателікпен тоқтамай, жаман жолға тез үйреніп кетеді. Қазақ мұнда арамдықтың соңы жақсылыққа апармайтынын, адамды біртіндеп құлдырататынын жеткізеді. Сондықтан ең дұрысы — адал еңбекпен күн көру, таза ниеттен айнымау.
Образдар мен теңеулер
«Арам жеу» — тек бұзылған ас емес, жалпы адал емес жолмен келген несібе, харам табыс деген ұғымды білдіреді. «Тойғаныңша же» дегені — арамдықтың тойғызғандай көрінетін, бірақ рухани зиянын тоқтатпайтын алдамшы табиғатын көрсетеді. Ал «ұрлық қылсаң, өлгенше қыл» деген тіркес ұрлықтың адамды өзіне байлап қоятын ауыр әдетке айналатынын бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды біреудің жалған жолмен табыс тауып, кейін соған үйреніп кетуі туралы айтуға болады. Мысалы, қызметкер есептен ақша жымқырып, алғашында ұсталмай қалса, кейін бұл әрекетті қайта-қайта жалғастыруы мүмкін. Мақал осындайда «бір рет басталған адал емес іс тоқтамай, мінезге айналады» деген ой салады.
Urlyq qylsań, ólgenshe qyl.