Ақылы алқымынан аспаған.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал тура мағынасында адамның ақылы өз «алқымынан», яғни бойының шамасынан да аспайды дегенге келмейді; астарлы мағынасы — ой-өрісі тар, түсінігі таяз, білім-білігі аз адамды білдіреді. Мұнда кісі өзінен асып сөйлей алмайтын, істің байыбына бармайтын, терең пайым жасай алмайтын күйі сыналады. Яғни адамның сөзі мен ісі ақылдың кеңдігін емес, шектеулігін көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
«Алқым» — мойын тұсы, адамның денесіндегі тар аумақ. Ақылды соған теңеу арқылы халық ойдың кеңдігін өлшеммен береді: ақыл кең болса, ол биікке, алысқа жетеді; ал «алқымынан аспаған ақыл» тар шеңберден шықпаған, өспеген сана деген ұғымды танытады. Бұл бейне арқылы дана сөз ойдың тереңдігін дене мүшесінің шегімен салыстырып, көркем әрі ұғымды жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал пікірталаста, оқу мен жұмыста ойы таяз, дәлелсіз сөйлейтін адамға қатысты айтылады. Мысалы, біреу күрделі мәселені түсінбей тұрып, бәрін біржақты жоққа шығарса, «оның ақылы алқымынан аспаған» деп сипаттауға болады. Бұл сөз адамның өзін дамытуы, көп оқуы, ойлануы керегін еске салады.