Ақылды адам айтқызбай біледі,
Ақсұңқар қаққызбай іледі.
«Ақылды адам айтқызбай біледі, Ақсұңқар қаққызбай іледі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды адамға бәрін айтып түсіндірудің қажеті жоқ, ол жағдайды бір ишарадан, тіпті айтылмаған сөзден-ақ ұғады. Жақсы ақсұңқар да олжаны ұзақ қумай, иесінің қайта-қайта жұмсауын күтпей, бірден іліп әкетеді. Мақал зеректік пен ептілікті қатар қояды: ақылдылық — тез түсіну, шеберлік — дер кезінде қимылдау. Сонымен бірге айтқызып-айтқызып әрең түсінетін кісінің мінін де жанама сынайды.
Образдар мен теңеулер
Ақсұңқар — сұңқардың ақ түсті, ең сирек әрі қымбат түрі, ертеде ол хандар мен батырлардың құсы саналған. Құсбегі аңға шыққанда құсты қолынан ұшырады; жақсы сұңқар сол сәтте-ақ олжасын іледі, яғни тырнағымен шап беріп алады. «Қаққызбай» сөзі қағып-сілкіп, жұмсап әуре қылмай деген мағынаға жақын. Екі жол бір-біріне дәл сәйкес: айтқызбай — қаққызбай, біледі — іледі. Адамның ақылы мен құстың шапшаңдығы бір өлшемге қойылып, ұйқас мақалды есте қалдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды зерек, түсінікті адамды мақтағанда айтады: біреу тапсырманы айтпай-ақ орындап қойса. Кейде керісінше, түсінбеген кісіге жанама сын ретінде: «Ақылды адам айтқызбай біледі ғой». Мұндай жағдайда интонациясы өткір, сондықтан үлкенге айтқанда абай болған жөн. Мысалы: «Қонақ келерін естіп, балам шәйді қойып, дастарқанды жайып қойыпты. Ақылды адам айтқызбай біледі».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда шөп жинау кезінде жас жігіт атасы айтпай-ақ жаңбыр жауатынын сезіп, маяны жауып қояды.
— Шахмат жарысында оқушы бапкердің бір қарасынан-ақ ойынды қорғанысқа бұру керегін түсінеді.
— Тойда асаба той иесінің қабағына қарап, кешті созбай, уақтылы аяқтайды.
Aqsuńqar qaqqyzbaı iledi.