«Жеті атасын білмеген - мұртад.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Мұртад» — араб тілінен енген сөз, діннен безген, өз жолынан тайған адамды білдіреді. Мақалдың тура мағынасы: жеті атасын білмеген адам өз тегінен безген, ата-баба жолынан бас тартқанмен тең. Ертедегі қазақ ұғымында шежірені білу тек туыстықты анықтау емес, ұрпақ алдындағы парыз саналған, сондықтан оны білмеу ауыр сын болып есептелген. Астарлы мағынасы — тамырын ұмытқан адам өзінің кім екенін, қай әулеттің ұрпағы екенін жоғалтады. Мақал қатаң айтылса да, негізгі ойы адамды тамырсыз болмауға үндеу.
Образдар мен теңеулер
«Жеті ата» — қазақтың туыстық жүйесіндегі негізгі өлшем, ұрпақ жалғастығының белгісі. «Мұртад» — сенім мен жолдан безудің ең қатқыл атауы. Екеуін қатар қою арқылы халық шежірені білмеуді рухани опасыздықпен теңестіріп, сөздің салмағын барынша күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл сөзді адамды айыптау үшін емес, тегін білуге ынталандыру үшін түсінген жөн, өйткені шежірені білмеу көбіне адамның өз кінәсі емес, тарихи жағдайдың салдары. Мысалы, бір отбасы ата-әжелерінен сұрастырып, мұрағат деректерін қарап, жеті атасының есімін жазып алды да, балаларына шежіре ағашын жасап берді. Мақалдың бүгінгі мәні — тамырды іздеп, оны ұрпаққа жеткізу.