«Ақ пен қызыл арасында.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мәтел таң сәріні, күн шығар алдындағы қысқа сәтті білдіреді: аспанның шығыс жағы алдымен ағарады, сосын қызарады, күн сол екеуінің артынан көрінеді. «Ақ пен қызыл арасында» — дәл осы кез, таң ағарып, шапақ қызара бастаған мезет. Ертеде малшы, жолаушы, егінші күнін осы сәттен бастаған, сондықтан тіркес «таң ата, ерте тұрып» деген мағынада қолданылады. Бұл кеңес не үкім айтатын толық мақал емес, уақытты атайтын қысқа тіркес.
Образдар мен теңеулер
Халық уақытты сағатпен емес, аспанның түсімен өлшеген: «таң сыз беріп», «ақ таң», «қызыл шапақ», «қызыл іңір». Ақ — таңның алғашқы ағаруы, қызыл — күн шығар алдындағы шапақ. Екі түстің арасы өте қысқа, сондықтан тіркес уақытты дәл белгілейді. Түспен уақыт өлшеу көшпелі тұрмыстан туған: малды өріске шығару, жолға аттану, бие сауу уақыты аспанға қарап анықталған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тіркес әңгімеде, әдеби мәтінде, қарттардың сөзінде кездеседі: «ақ пен қызыл арасында тұрып, малды өріске айдады». Бір істің өте ерте басталғанын, ұқыпты адамның таң сәріден тұрғанын айтқанда қолданылады. Сарыны — суреттеу, кейде мақтау. Мақал сияқты кеңес емес, уақыттың атауы ретінде сөйлемнің ішінде жұмсалады.
Қолданылу жағдаяттары
— Атасы немересіне жайлауда ақ пен қызыл арасында тұрып, бие сауатын әжесі туралы әңгімелеп берді.
— Шөп шабуға ерте шығатын ағасы інісін ақ пен қызыл арасында оятып, шалғыны иығына салды.