Ақ қалпақты көрінсе,
Ата-екем менің демеймін бе?
Ақ жаулықты көрінсе,
Ене-екем менің демеймін бе?
«Ақ қалпақты көрінсе, Ата-екем менің демеймін бе? Ақ жаулықт…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Келін түскен жұртына тек ата-енесіне ғана емес, ауылдың барлық үлкеніне құрмет көрсетеді. Мақал келіннің аузынан айтылғандай: ақ қалпақ киген кез келген қартты көрсем, «атам» деймін, ақ жаулық тартқан кез келген әжені көрсем, «енем» деймін. Сұрау түріндегі «демеймін бе?» ойды нықтайды: әрине, деймін, басқаша болуы мүмкін емес. Ойы: үлкенді жатсынбай, бөтенді өз ата-анасындай сыйлау — ізетті келіннің, тәрбиелі адамның белгісі.
Образдар мен теңеулер
Ақ қалпақ — киізден басылған, жиегі қайырылған ер адамның бас киімі; ақ жаулық — тұрмысқа шыққан, жасы ұлғайған әйелдің басына тартатын ақ орамалы. Екеуі де сырттан жасы үлкен, сыйлы адамды бірден танытатын белгі. «Екем» — үлкенге жақын тартып, еркелете айтылатын қаратпа, ол «ата», «ене» сөздеріне жылулық қосады. Мақалдың екі жұбы бірдей қалыппен құрылып, «ақ қалпақты — ақ жаулықты», «ата-екем — ене-екем» деп жұптасады. Ақ түстің өзі тазалық пен ақ ниеттің белгісі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал үлкенге құрмет, келін әдебі туралы әңгімеде айтылады; кейде келін өзі өзінің ізетін көрсету үшін, жартылай әзілмен қолданады. Үні — жылы, мақтау, тәрбиелік. Мысалы, ауылдың барлық қарттарына иіліп сәлем беріп жүрген келінді мақтап, енесі: «Ақ қалпақтыны көрсе, ата-екем деп тұрады» дейді. Біреуді еркінен тыс бас июге мәжбүрлеу үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылға жаңа түскен келін құдағиларға шай құйып жүріп, әр үлкенге иіліп сәлем бергенде, көрші әже мақалды айтып, оны мақтады.
— Қалада өскен келініне ауыл әдебін түсіндірген ене ауылдағы әр қарияны ата-енесіндей сыйлау керектігін осы мақалмен айтты.
— Ауруханада жатқан бейтаныс қарияға жағдай жасап жүрген жас медбикеге қарияның кемпірі алғыс айтып, мақалды еске алды.
Ata-ekem meniń demeımin be?
Aq jaýlyqty kórinse,
Ene-ekem msniń demeımin be?