«Адаспаймын деген адам талтүсте адасады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Мен адаспаймын» деп өзіне артық сенген адам күндіз, тал түсте, жол анық көрініп тұрғанда адасады. Мақал асқақ сенім мен менмендікке ескерту жасайды: өзін бәрінен білгір санаған кісі сақтығын жоғалтады, ал сақтықсыз қате жіберу оңай. Тал түс — күннің ең жарық мезгілі, онда адасу әрі күлкілі, әрі ұятты. Мақал ешкімнің қателіктен сақтандырылмағанын, өз шамаңды біліп, ұдайы мұқият болудың жөнін айтады.
Образдар мен теңеулер
Тал түс — күн тас төбеге көтерілген түскі мезгіл, көлеңке ең қысқа, айнала анық көрінеді. Көшпелі кісі жолды күнге, жұлдызға, жер бедеріне қарап тапқан, сондықтан түнде немесе боранда адасу кәдімгі нәрсе, ал тал түсте адасу — ақылға сыймайтын жайт. Мақал осы қайшылыққа құрылған: ең қауіпсіз уақытта ең сенімді адам адасады. Бір етістіктің екі рет келуі, «адаспаймын» мен «адасады», мақтанды бірден жоққа шығарады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды өзіне тым сенімді адамға ескерту ретінде немесе оның қатесінен кейін жеңіл әжуамен айтады. Үлкендер жастарға жиі айтады, бірақ үлкеннің өзі қателескенде де орынды. Интонациясы — әзіл аралас сабақ. Жаңа қателесіп, ұялып тұрған кісіге айтылса, мазақ болып көрінуі мүмкін. Мысалы: «Картасыз-ақ табамын деп едің ғой, міне, адаспаймын деген адам талтүсте адасады».
Қолданылу жағдаяттары
— Жолда жүргізуші навигаторды өшіріп, бұл жолды бес саусағындай білемін деп, бір сағат басқа ауылға кетіп қалады.
— Мектепте ең озат оқушы емтиханда оңай есепті тексермей тапсырып, қате жібереді.
— Тәжірибелі шопан жаңбырдан кейін бұлақтың арнасы ауысқанын байқамай, отарды батпаққа кіргізіп алады.