Адамгершілік белгісі -
иіліп сәлем бергені.
Шын достықтың белгісі -
көп кешікпей келгені.

Негізгі мағынасы

Мақалда екі белгі қатар аталады. Кісіліктің, әдептің белгісі — үлкенге иіліп, ілтипатпен сәлем беру. Шын достықтың белгісі — керек кезде көп күттірмей жетіп келу. Адамгершілік сырт әдептен көрінсе, достық істен, уақытылы көмектен көрінеді. Досың қиналып жатқанда «ертең барармын» деп кешіккен адамның достығы сөз жүзінде қалады. Мақал жақсы мінезді өлшеудің қарапайым, көзге көрінетін белгілерін ұсынады.

Образдар мен теңеулер

Иіліп сәлем беру — қазақ әдебінің көне көрінісі: келіннің сәлем салуы, жастың үлкенге қолын кеудесіне қойып басын июі. Бұл ым-ишара сыйластықты сөзсіз жеткізеді. «Көп кешікпей келгені» — көшпелі өмірдің шындығы: ат үстінде ауыл аралап, хабар естісімен жетіп келу оңай болмаған, сондықтан тез жеткен адам шын жанашыр саналған. Мақал өлең тәрізді төрт жолға бөлінген, «белгісі — ...гені» құрылымы екі рет қайталанып, «бергені — келгені» ұйқасы ойды есте қалдырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды әдеп пен достық туралы әңгімеде, тәрбие сағатында, ұлттық салтты түсіндіргенде айтады. Кейде кінә ретінде де естіледі: қиын кезде хабар алмаған досқа «шын достықтың белгісі — көп кешікпей келгені» деп реніш білдіреді. Үлкенге иілмеген жасты қатаң жазғыру үшін емес, сыйластыққа баулу үшін жұмсақ айтылады. Мысалы: «Сәлем беру — адамгершілік, досқа уақытында жету — достық».

Қолданылу жағдаяттары

— Қарт әжесінің үйін су басқан күні немересінің досы таңертең бірінші болып жетіп, жиһазды бірге тасыды.
— Ауыл мектебінде мұғалім үлкендерге иіліп сәлем берген бесінші сынып оқушысын мақтап, мақалдың алғашқы жолдарын оқыды.