«Әркімнің өзіне лайық қалыбы бар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қалып — нәрсеге пішін беретін үлгі: етікші етікті қалыпқа салып тігеді, ұста балқыған металды қалыпқа құяды. Мақал әр адамның да өзіне ғана сай қалыбы, яғни мінез-құлқы, мүмкіндігі, жүріс-тұрыс өлшемі бар екенін айтады. Бір адамға жараған жол, кәсіп не тәсіл екіншісіне жараспауы мүмкін, бәрін бір қалыпқа салуға болмайды. Сонымен бірге адам өз қалыбынан асып, өзіне лайық емес іске ұмтылса, ұнамсыз көрінеді. Кейде мақал «әркім өз шамасын білсін» деген ескерту мәнінде де айтылады.
Образдар мен теңеулер
Қалып — шеберлер дүниесінен алынған сөз. Етікшінің ағаш қалыбы аяқтың өлшемімен жасалады, бір қалыппен тігілген етік басқа аяққа сыймайды не салпылдап тұрады. Ұста мен зергердің қалыбы да солай: құйылған нәрсе қалыптың пішінін дәл қайталайды. Осы бейне арқылы мақал адамның мінезі мен болмысын өлшеммен салыстырады. «Лайық» сөзі сол өлшемнің адамның өзіне жарасымды, сай екенін білдіреді: бөтен қалып тар да, кең де болуы мүмкін.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуді басқамен салыстырып, соның сияқты бол деп қысқанда оған қарсы дәлел ретінде айтады: әр адамның өз жолы бар. Ата-ана баласының мамандығын таңдағанда, ұстаз шәкіртінің қабілетін бағалағанда ойға алады. Екінші қыры — ескерту: шамасынан асып, өзіне жараспайтын іске ұмтылған адамға сабырмен айтылады. Мысалы: «Ағаң дәрігер болды деп сен де міндетті түрде дәрігер болмайсың, әркімнің өзіне лайық қалыбы бар».
Қолданылу жағдаяттары
— Апасы немересіне әпкесінің көйлегін кигізіп көріп, жараспағанын байқайды да: «Әркімнің өз қалыбы бар, саған басқасын тігейік», — дейді.
— Шаруа інісі ағасының дүкен ашқанын көріп, өзі де ашпақ болады. Ағасы: «Сенің қолың малға жақын, әркімнің өзіне лайық қалыбы бар», — дейді.
— Мұғалім жиналыста ұялшақ оқушыны мінберге мәжбүрлеп шығармай, оның жазған шығармасын өзі оқып береді.