«Әзіл түбі - зіл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әзілдің түбінде зіл жатады: сырттай күлкі болып көрінген сөздің астарында кейде шын өкпе, ішке түйген реніш, біреуге айтқысы келген ауыр сөз тұрады. Мақал екі жаққа қатысты. Айтушыға: қалжыңыңның түбіне не салып тұрғаныңды біл, ол тыңдаушыға ауыр жүк болып түсуі мүмкін. Тыңдаушыға: жиі қайталанған әзілдің ар жағында шындық бар, оны елемей қалма. Сөйтіп ойнап айтылған сөз де салмақты болып шығады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың бар күші сөз ойнатуда: «әзіл» сөзінің ішінде «зіл» тұр. Зіл — ауыр салмақ, батпандай жүк; ауыс мағынада ашу, кек, ішке түйген ауыр өкпе, «зілі бар сөз» деп те айтады. Сөйтіп мақал сөздің өзін ашып көрсеткендей: әзілдің қабығын аршысаң, ішінен зіл шығады. «Түбі» сөзі ыдыстың түбіндегі тұнбаны еске салады — үстінде жеңіл көбік, астында ауыр шөгінді. Қысқа әрі ұйқасты болғандықтан, мақал оңай жатталады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қалжыңы шектен шығып, біреудің көңіліне тиген адамға ескерту ретінде айтады, кейде ренжіген кісі өзі әзілдің астарын ашу үшін қолданады. Үлкендер жастарға сабырлы түрде, ақыл ретінде айтады. Бірақ әр әзілге күдікпен қарауға, кез келген қалжыңнан кек іздеуге бұл мақалды желеу етудің жөні жоқ. Мысал: «Ағасы інісінің жиі келемеждейтінін байқап: — Әзіл түбі — зіл, ішіңде бір өкпе бар-ау, — деді».
Қолданылу жағдаяттары
— Отбасы дастарқанында жездесі қайынсіңлісінің тамақ пісіруін үнемі әзілге айналдырғанда, апасы оны оңаша шақырып, қалжыңның астарын сұрайды.
— Футбол жаттығуында бір бала досының қателігін күлкіге айналдыра бергенде, жаттықтырушы екеуін тоқтатып, әзілдің салмағы туралы сөйлеседі.