Жона бергеннің жұқарар кезі,
Соза бергеннің үзілер кезі.

Негізгі мағынасы

Ағашты, сүйекті жона берсең, ақыры жұқарып, тесіліп кетеді; жіпті, қайысты соза берсең, бір күні үзіледі. Мақал әр нәрсенің шегі барын айтады: адамның шыдамы, достықтың беріктігі, қарыз берген адамның сабыры, тіпті денсаулық та шексіз емес. Бір нәрсені ұдайы кемітіп, қинай берсе, ол түбі сынады. Көбіне біреудің шыдамын сынап, тым асырып жіберген адамға ескерту ретінде айтылады.

Образдар мен теңеулер

«Жону» — ағашты, сүйекті пышақпен, балтамен қырнап жұқарту, ұста мен шебердің күнделікті ісі. «Созу» — жіпті, қайысты тартып ұзарту. Екі бейне де қолөнерден алынған: шебер нәрсені тым жонып жіберсе, бұйым бүлінеді, тым созса, қайыс үзіледі. «Кезі» сөзі екі тармақта қайталанып, бәрінің уақытқа байланысты екенін көрсетеді: бұл бірден емес, біртіндеп болады. «Жұқарар — үзілер» салдардың өсуін береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу басқаның шыдамын, мейірімін шексіз пайдаланып жүргенде немесе адам өзін тым қинап жұмыс істегенде айтылады. Сарыны — ескерту, кейде ашулы. Мысалы, үнемі уәдесін бұзатын жолдасына досы: «Жона бергеннің жұқарар кезі, соза бергеннің үзілер кезі, менің де шыдамым шексіз емес». Байыппен айтылмаса, қоқан-лоққыдай естілуі мүмкін.

Қолданылу жағдаяттары

— Ұста шәкіртіне домбыраның қақпағын тым жұқартып жіберуден сақтандырып, осы мақалды айтты.
— Жиі қарыз алып, қайтармайтын туысына апасы соңғы рет көмектесетінін айтып, осы сөзбен ескертті.
— Түнде де жұмыс істеп, әбден шаршаған әкесіне қызы демалу керегін айтып, мақалды еске салды.