«Есепшінің есебі кісесінде.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Кісе — белдікке тағылған былғары қалта: ер адам оған шақпақ, қайрақ, ақша, ұсақ-түйек салып жүрген. Есепшінің — жыл қайырып, күн райын болжайтын білгірдің, кең мағынада әр нәрсені санап жүретін адамның — есебі сол қалтасында — қашан сұрасаң да дайын, қолының астында. Мақал есепке жүйрік, ұқыпты адам кіріс-шығынын ұмытпайтынын, кімнен не алып, кімге не бергенін біліп отыратынын айтады. Кейде жеңіл сықақпен де айтылады: есепшіл адам өз пайдасын жібермейді, оның есебі ақыр соңында өз кісесіне қарай жүреді.
Образдар мен теңеулер
Кісе — қазақ ер адамының белбеуіндегі, көбіне күміспен әшекейленген былғары қалта: оған шақпақ, қайрақ, ақша, ұсақ-түйек салған. Ал есепші — халықтың өз білгірі: жұлдызға, айға қарап жыл қайырған, күн райын болжаған адам. Этнографиялық деректерде кісе есепшінің ауа райын болжайтын көмекші құралы ретінде де аталады. Демек есепші есебін біреуден сұрамайды, кітаптан іздемейді: бәрі өз белінде, өз белгілерінде. «Есепші» мен «есебі» түбірлес сөздер қатар тұрып, сөзге екпін береді, ал «кісе» нақты затты көз алдыға әкеледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ақша мен мүлікті ұқыпты есептейтін, қарызын да, алашағын да ұмытпайтын адам туралы айтылады. Мақтау ретінде де, жеңіл әзіл ретінде де қолданылады: «Оны алдай алмайсың, есепшінің есебі кісесінде». Ал сараңдықты ашық сынау керек жерде бұл мақал тым жұмсақ естіледі, оған басқа сөз лайық. Кейде адам өзі туралы да айтады: ештеңені ұмытпайтынын, бәрін санап жүргенін әзілмен жеткізеді.
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда саудагер апай күні бойы қолмен санап, кешке бір теңгесін де жаңылмай шығарды. Көршісі күліп: «Есепшінің есебі кісесінде», — деді.
— Тойға жиналған қаржыны кім қанша бергенін ағасы түгел айтып шыққанда, інісі таңғалды, ал атасы мақалмен түйіндеді.
— Шопан қай қойдың қай күні қоздағанын дәптерсіз айтып бергенде, ауылдастары оны мақтап осы сөзді айтты.