Жолдасың жаман болса,
Алыс жүріп түн қатпа;
Қатының жаман болса,
Кісі алдында тіл қатпа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам өмірінде қасындағы жанның ықпалы зор екенін ескертеді. Жаман жолдас алыс жолда шаршатады, қиын сәтте сүйеніш болмайды, тіпті қауіп-қатерге де ұрындыруы мүмкін. Сол сияқты мінезі нашар жар кісінің абыройын түсіріп, ел алдында ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Астарлы мағынасы — адам кіммен араласса, соның әсерін көреді; сондықтан дос та, жар да ақылды, тәрбиелі, сенімді болуы керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «алыс жүріп түн қату» — ауыр сапарды, тіршіліктің машақатын білдіреді. Яғни жаман жолдас жол азабын көбейтіп, серіктес бола алмайды. «Кісі алдында тіл қатпау» тіркесі — жұбайының жаман қылығы адамның беделіне дақ түсіретінін меңзейді. Бұл жерде жол, түн, көпшілік алды сияқты образдар адамның ішкі тыныштығы мен сыртқы абыройын салыстырып тұр.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал досты таңдауда да, отбасын құруда да өте орынды. Мысалы, адам тек ермек үшін ғана араласатын, өтірік айтып, жауапкершілік алмайтын досына ерсе, жұмысына да, беделіне де зиян келеді. Сондықтан әркім өз ортасын да, өмірлік серігін де саналы түрде таңдауы керек.
Alys júrip tún qatpa;
Qatynyń jaman bolsa,
Kisi aldynda til qatpa.