Жалынсаң, жау басынар,
Басынар да, басыңа шығар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам өз қадірін түсіріп, орынсыз жалынса, қарсылас не пиғылы жаман адам оны әлсіз деп санап, үстемдік етуге тырысатынын ескертеді. Тура мағынасында «жалынған адамды жау басады» деген ой айтылса, астарлы мағынасы — артық босаңсу, өзін төмен ұстау, қорғансыздық көрсету қауіп төндіреді. Адам кейде мейірім сұрап тұрып-ақ, өзіне зиян келтіретін жағдайға ұрынады. Сондықтан мұнда намысты сақтап, байсалды, берік мінез көрсету қажеттігі түйінделген.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жау» — тек сыртқы дұшпан емес, адамды әлсіз көріп пайдаланып кететін кез келген қарсы күштің бейнесі. «Басу» сөзі — үстем шығу, жаншу, билеп-төстеу мағынасында қолданылған. Ал «басыңа шығу» — адамның шектен тыс еркелеуіне, қорғансыздығына сүйеніп, оны менсінбеу, аяққа басу дегенді білдіреді. Қысқа ғана тармақтарда мінез бен сақтықтың байланысы өте әсерлі берілген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал жұмыста, оқуда, қарым-қатынаста өз орныңды білудің маңызын еске салады. Мысалы, қызметкер өз құқығын білмей, бәріне келісіп, үнемі жалынумен жүрсе, басқалар оның еңбегін бағаламай, үстіне міндет артатын жағдайлар кездеседі. Сондықтан сыпайылықпен қатар табандылық та керек.
Basynar da, basyńa shyǵar.