Жақсы адам алтын басын еңкейтеді,
Жаман адам жаман артын тоңқайтады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жақсы мен жаманды салыстырып тұр. Тура мағынасында «алтын басын еңкейту» — адамның өзінен жоғарыны, ақиқатты, үлкенді сыйлап, тәкаппарлықтан аулақ болуы. Астарлы мағынасы бойынша жақсы адам кішіпейіл, инабатты, ақылы бар, өзінің қадірін орынсыз көрсетпейді. Ал жаман адам керісінше, арсыздыққа, ұятсыздыққа жақын болып, өз мінезінің жаман жағын ғана танытады. Яғни адамның шын бағасы сөзімен емес, мінезімен, әдебімен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «алтын бас» — адамның асыл қасиеті, парасаты мен қадір-қасиетінің белгісі. «Еңкейту» — кішіпейілділік, сыйластық, өзін тежей білу. Ал «жаман арт» — ұятсыздық, теріс қылық, әдепсіз мінезді меңзейді. «Тоңқайту» сөзі көркем түрде адам бойындағы жамандықты әшкерелеп, оны жиіркенішті етіп көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал қызметте, оқуда, әлеуметтік ортада өте орынды. Мысалы, білімді адам өз білгенін көкіректенбей, байыппен бөліссе, жұрт оны құрметтейді. Ал өзін ғана дәріптеп, басқаны менсінбейтін кісі көптің алдында қадірін түсіреді. Сондықтан бұл мақал кішіпейіл болуға, ар-ұятты биік ұстауға үндейді.
Jaman adam jaman artyn tońqaıtady.