Түтін түтеткен ыс жұтады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: от жағылған, ошақ түтіні шыққан жерде ыстың иісі болады, яғни түтінмен бірге күйе мен иіс те араласады. Астарлы мағынасы: үйлі-баранды болып, шаруасы жүріп, оты өшпей отырған адам тұрмыстың ауыр-жеңілін қатар көреді. Отбасын ұстап, шаңырақ көтерген жан тек рахатқа емес, жауапкершілікке, еңбекке, кейде қиындық пен қымбатшылыққа да төзеді. Сондықтан «ыс жұтады» дегені — тіршіліктің салмағын сезіну, бірақ соған мойымай өмір сүру.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «түтін» — шаңырақтың, тіршіліктің, үй ішіндегі берекенің белгісі. «Ыс» — ошақтың маңындағы күйе, яғни тұрмыстың бейнеті мен қиын тұсы. Қазақ дүниетанымында түтіннің түтетуі — отбасының бар екенін, ошақтың өшпегенін білдіреді. Ал ысты жұту — сол берекенің қасында бейнеттің де бірге жүретінін меңзейді. Демек, өмір тек қызықтан тұрмайды, ырыс үшін еңбек те керек.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал отбасын асырап, кәсіп бастап, үй тірлігін дөңгелеткен адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, жас отбасы ипотека алып, жұмыс істеп, балаларын тәрбиелеп жүрсе, олар қуанышпен бірге қаржылық және тұрмыстық жауапкершілікті де көтереді. Осындайда «түтін түтеткен ыс жұтады» деп, еңбектің де, сабырдың да қажет екенін еске салады.