Тойған кекіреді, тоңған секіреді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның күйі мінез-құлқына тікелей әсер ететінін аңғартады. Тоқ, жайлы, қамы жоқ адам көбіне кеуделеніп, паңданып, өзіне сенгенсіп кетеді. Ал тоңған, қиналған адам керісінше, жылынудың амалын іздеп, тынымсыз қимылдап, әрекет жасауға мәжбүр болады. Астарлы мағынасы — адамды жағдай тәрбиелейді: тоқтық кейде еркінсітіп жіберсе, таршылық еңбекке, қозғалысқа, шыдамдылыққа үйретеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тойған» сөзі тек қарынның тоюын емес, тұрмыстың жеткілікті, жайлы болуын білдіреді. «Кекіреді» — тоқ адамның кердең, паң мінезін бейнелейтін образ. Ал «тоңған» сөзі қысылған, қолайсыз күйді көрсетеді, «секіреді» — тоңған адамның тоңды басу үшін тынымсыз қимылдауын, тырысуын білдіретін ишара. Екі қимыл қарама-қарсы күйді өте дәл суреттейді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал адам жағдайы мен мінезінің байланысын ескертіп, қанағат пен еңбекке шақырады. Мысалы, қолына жеңіл табыс тиген кейбір жас адам өзін жоғары ұстап, айналасын менсінбей кетуі мүмкін; ал қиындық көрген адам білім іздеп, еңбек етіп, тез есейеді. Сондықтан мақал «жағдайың жақсы болса да, кеудемсіме, қиындық келсе де тыным таппай әрекет ет» деген ойды меңзейді.