«Сүйсінбесең сүйме.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Шын көңіліңмен ұнатпайтын, жаның сүйсінбейтін адамды сүйгенсіп жүрме дейді. Сүйсіну — біреуге қарап қуану, оның мінезіне, ісіне, келбетіне риза болу. Махаббат осындай ішкі ризашылықтан туады; ол болмаса, сүю жасанды, міндет үшін болады. Мақал адамды өзін зорлауға, біреудің көңілі үшін не пайда үшін сезім ойнатуға қарсы. Кеңірек мағынасы: жүрегің жатпайтын іске, кәсіпке де жалған құлшыныспен кіріспе.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың бар күші сөз ойнатуда: «сүйсіну» мен «сүю» бір түбірден тараған. Бірі — көңілдің риза болуы, екіншісі — сол ризашылықтан туған сезім. Етістіктің болымсыз түрлері қатар қойылып, «сүйсінбесең — сүйме» деп шарт пен салдарды байланыстырады. Бар-жоғы екі сөз, бірақ ереже сияқты нақты: алдымен сүйсіну, сосын сүю, керісінше емес. Мұндай қысқа, дыбысы қайталанатын құрылым есте жеңіл қалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне ата-ана мен үлкендер жастарға, көңілі жоқ адаммен еріксіз қосылмауға кеңес бергенде айтады. Кейде біреу оқуға, кәсіпке ынтасыз кіріскенде де әзіл-шыны аралас қолданылады. Біреудің сезімін мазақ етуге, «сен сүйсінерлік адам емессің» деп кемсітуге арналмаған. Мысалы, туыстары бір жігітпен тез таныстыруға асыққанда, қыз әжесінің «Сүйсінбесең сүйме» деген сөзін еске алып, шешімін кейінге қалдырады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ағасы інісін дәулетті біреудің қызына үйлендірмек болғанда, әкесі баласының жүзіне қарап, оның көңілі жоқтығын көріп, осы мақалды айтты.
— Музыка мектебіне анасының айтуымен ғана барып жүрген қыз скрипкадан мүлдем суынғанда, ұстазы ата-анасына осы сөзді айтып, басқа үйірме таңдауды ұсынды.