«Сүйіктің болмаса, дүние суық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сүйген адамың болмаса, бүкіл дүние суық болып көрінеді. Мақал адамның жүрегін жылытатын нәрсе — жақсы көретін және өзін жақсы көретін жаны бар екенін айтады. Байлық та, атақ та жалғыз жүрген адамның көңілін жылытпайды. Сүйікті тек ғашық жар емес, ана, бала, жақын дос та болуы мүмкін: жаныңда сүйікті адамың жоқ болса, күн шыққанмен, көңілде жылу болмайды.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың ұтқырлығы — «сүйік» пен «суық» сөздерінің дыбысталуы жақын болуында. Екі сөз бір-біріне ұқсас естіледі, ал мағынасы қарама-қарсы: бірі жылу, бірі суық. Сөйтіп махаббат жылумен, жалғыздық аязбен теңеледі. «Дүние» сөзі бүкіл әлемді, өмірді білдіреді: адамның ішкі суықтығы бүкіл дүниені суытып жібергендей. Қысы ұзақ, қатты өлкеде өмір сүрген қазақ жылудың тіршіліктің шарты екенін жақсы білген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жалғыздықтың ауыртпалығын, махаббаттың құнын айтқанда қолданады. Жалғыз жүрген адамға шаңырақ құрудың уақыты келгенін жылы әзілмен ескерткенде, жарынан айырылған адамның мұңын түсінгенде айтылады. Жалғызбасты адамды кемсітуге қолдану орынсыз. Мысалы, анасы жалғыз тұратын ұлына: «Сүйіктің болмаса, дүние суық, балам, жар тауып ал» деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Қыстауда жалғыз отырған жесір қартқа көршісі келіп шай ішкенде, ақсақал марқұм жарын еске алып, осы мақалды күрсініп айтты.
— Жаңа шаңырақтың шымылдығын ілген жас келінге әже ақ батасын беріп, осы мақалды айтып, екеуіне жылу тіледі.