Сүйген жүрек дірілшіл,
Күйген көңіл ырымшыл.
«Сүйген жүрек дірілшіл, Күйген көңіл ырымшыл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сүйген адамның жүрегі әр нәрседен дірілдеп, алаңдайды, ал бір рет күйіп, қайғы көрген көңіл ырымға сенгіш болады. Бірінші жол ғашықтың толқынысын айтады: сүйгеніне бір нәрсе болып қала ма деп уайымдайды, әр хабардан шошиды. Екінші жол — бұрын ауыр қайғы, айырылысу көрген адамның күйі: ол енді әр белгіден жаман ниет іздеп, сақтанады. Екеуі де махаббаттың адамды осал, сезімтал ететінін көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Дірілшіл — жиі дірілдейтін, тез толқитын. Жүрек мұнда ғашық сезімнің мекені, ол үркек құс сияқты әр дыбыстан елең етеді. Күйген көңіл — оттан күйгендей қайғыдан жараланған жан; «күйік» сөзі қазақта ішкі қасірет мағынасында жиі айтылады. Ырымшыл — белгіге, болжамға сенгіш адам: түнде иттің ұлығанынан, түстен жаманшылық күтеді. Мақалдағы «-шіл», «-шыл» жұрнақтары ұйқас жасап, екі күйді қатар қояды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ғашық не бір рет қатты күйген адамның уайымшылдығын түсіндіргенде, оған түсіністікпен қарағанда айтады. Кейде жастардың тым алаңдағыштығына жылы әзілмен қолданылады. Ауыр қайғы көрген адамның қорқынышын келекелеу үшін айту орынсыз. Мысалы, күйеуі сапардан кешіккенде есікке қарай берген келінге енесі: «Сүйген жүрек дірілшіл, қазір келеді» деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Бұрын бір баласынан айырылған ана екінші баласын жолға шығарарда түрлі ырым жасағанда, көршісі оны түсініп, осы мақалды айтты.
— Сүйген қызы телефонды алмай қалғанда, қатарынан қоңырау шалып абыржыған жігітке ағасы осы мақалды айтып күлді.
Kúıgen kóńil yrymshyl.