Шамасыз батырлық - шарасыз өлім.
«Шамасыз батырлық - шарасыз өлім.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күшін, мүмкіндігін өлшемей, шамасынан асып батырлық көрсеткен адам амалсыз өлімге барады. Мақал ерлікті жоққа шығармайды, бірақ оны ақылмен, есеппен ұштастыруды талап етеді. Шамаңды білмей жауға жалғыз шабу, мықты қарсыласқа даярлықсыз шығу батылдық емес, бос тәуекел. Бүгін бұл мақал кез келген асығыс, ойланбаған қадамға қатысты айтылады: тауда, суда, жолда, денсаулыққа қатысты істе шамасын білмеген адам ауыр зардап шегеді.
Образдар мен теңеулер
Шама — адамның күш-қуатының, мүмкіндігінің өлшемі; «шамасы келмеу» — күші жетпеу. Шарасыз — шарасы, амалы, құтылар жолы жоқ: шарасыз өлім — ешқандай көмек жетпейтін, бекер өлім. Мақал «-сыз» жұрнақты екі сөзге құрылған: «шамасыз» бен «шарасыз» бір дыбыстан басталып, ырғағы ұқсас, мағынасы себеп пен салдарды береді. Бірінші бөлігі ерлікті сипаттаса, екінші бөлігі оның ақыры қандай болатынын бірден кесіп айтады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды тәуекелшіл, қызба адамды тоқтатқанда, өз күшін асыра бағалағанын көргенде айтады. Даярлықсыз тауға шыққысы келген, тасқын суға түскісі келген, ауырып тұрып жарысқа қатысқысы келген адамға ескерту ретінде жиі естіледі. Мысалы: «Дауыл басылсын, шамасыз батырлық — шарасыз өлім». Нақты қатерге батыл қарсы тұрған адамды қорқақтыққа көндіру үшін айту орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Мұзы жұқарған көлдің ортасына шанамен шықпақ болған балаларға ауыл мұғалімі: «Шамасыз батырлық — шарасыз өлім», — деп, оларды жағаға қайтарады.
— Жаттықтырушы жарақаты жазылмаған балуанды жарыстан алып тастайды; жігіт ренжігенде, жүрегі ғана емес, денесі де дайын болуы керегін айтады.