Шақшадай басы шарадай.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның бас пішінін тура сипаттағанмен, астарында оның салмағы ауыр, ойы көп, уайымы мол екенін білдіреді. Яғни сырттай қарағанда шағын ғана көрінген бас «шақшадай» болса да, ішіндегі ой-сезімі «шарадай» кең, мол деген ишара бар. Кейде бұл сөз кекесін ретінде де айтылады: адам қатты ашуланғанда, қатты ойланып қиналғанда немесе басы ісіңкіреп, келбеті өзгеріп көрінгенде қолданылуы мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «шақша» — шағын, жұқа ыдыс сияқты шағын бейне, ал «шара» — үлкен, дөңгелек ыдыс. Осы екі образды қарсы қою арқылы қазақ тілінде кішілік пен үлкендікті, аздық пен молдықты дәл салыстырады. Бас пен шараны теңеу адамның сыртқы кейпі мен ішкі күйінің айырмасын бейнелі түрде жеткізеді. Бұл — халық тіліндегі тапқыр, қысқа да әсерлі суреттеу.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреудің түрі шаршаңқы, басы қатты ауырған, не көп ойдан қажыған кезде ауызекі тілде қолданылады. Мысалы, емтиханға түн қатып дайындалып жүрген студентке «Шақшадай басы шарадай болып кетіпті» деп айтуға болады. Бұл оның көп ойланудан не шаршаудан түрі өзгергенін аңғартады.