Шабан ат қамшыласа да, өрге шаппас,
Жаман адам жақсының бабын таппас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — шабан, яғни жүрісі баяу, әлсіз атты қанша қамшыласаң да, ол өрге шаппайды. Астарлы мағынасы — қабілеті жоқ, мінезі төмен, ниеті дұрыс емес адамды қанша үйретсең де, жақсының қадірін, жолын, өлшемін толық түсіне алмайды. Яғни адам бойында табиғи бейім, тәрбие және ішкі дайындық болмайынша, сыртқы қысымнан үлкен нәтиже шықпайды. Мақал біреуді орынсыз зорлаудың, бос үміт күтудің пайдасыз екенін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы шабан ат — әлсіз, шау тартқан, шабысқа жарамайтын жанның бейнесі. Өрге шаппау — қиындықты жеңе алмау, жоғары деңгейге көтеріле алмау деген ұғымды білдіреді. Ал жақсының бабын таппау — жақсы адамның мінезін, талабын, қадірін аңғармау, оған лайық қатынас жасай алмау деген сөз. Ат пен адамды салыстыру арқылы халық мінез бен қабілеттің шынайы өлшемін өте ықшам жеткізген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жауапкершілігі жоқ не ынтасы аз адамға қайта-қайта талап қойсаң да, іс оңай жүрмейтінін білдіру үшін айтылады. Мысалы, жұмыста тәжірибесіз әрі немқұрайлы қызметкерге қанша нұсқау берсең де, ол сапалы нәтиже шығармауы мүмкін. Сондайда бұл мақал «қабілет пен ынта болмаса, зорлағанмен іс өнбейді» деген ойды дәл жеткізеді.
Jaman adam jaqsynyń babyn tappas.