Өлгенде көрің кең болсын,
Тіріде үйің кең болсын.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға тіршілікте кең пейілді, жомарт, қонақжай болуды өсиет етеді. Тура мағынада «үйің кең болсын» — баспананың жайлы, кең болуы; «көрің кең болсын» — адам өлгенде көрі кең болсын деген тілек. Астарлы мағынасы әлдеқайда терең: адам тірі кезінде жұртқа таршылық көрсетпей, сыйластықпен өмір сүрсін, артында жақсы ат, таза ниет қалдырсын деген сөз. Яғни, тіріде жасаған ісің, мінезің, адамға берген жылуың өзіңе абырой болып қалады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үй» — тек баспана емес, тіршіліктегі молшылықтың, тыныштықтың, кең көңілдің белгісі. «Көр» — өлім, соңғы орын деген ұғымды білдіреді. Үйдің кеңдігі мен көрдің кеңдігі салыстырылып, адамның осы дүниедегі пейілі мен ақырғы тағдыры қатар ойға салынады. Кең үй — тірі кездің берекесі, кең көр — пенденің ақырғы мекені; екеуі де адамның өмірге деген көзқарасын танытады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де адамдарды қайырымды, ашық мінезді болуға үндейді. Мысалы, біреу қолында барына сараңдық жасамай, көршісіне, туысына, мұқтаж жанға көмектессе, жұрт оны «пейілі кең адам» деп бағалайды. Мұндайда мақалдың мәні анық көрінеді: адам тірісінде айналасына жылу берсе, артында жақсы сөз қалады.
Tiride úıiń keń bolsyn.