Өлдің, Мамай - қор болдың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Өлдің, Мамай — қор болдың» деген мақал адамның тірі кезінде қадірін білмей, өлген соң да абыройын жоғалтып алуын меңзейді. Тура мағынада бұл — Мамай есімді адамның өлімімен бірге оның беделі де құлдырады деген сөз. Астарлы мағынасы — еңбегі жоқ, елге пайдасы тимеген, не даңқы сөніп біткен жанды жұрт құрметтемейді, аты қалмайды. Сондықтан бұл мақал адамға тіршілікте абырой жинап, жақсы ісімен есте қалуды ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «өлдің» сөзі тек биологиялық өлімді емес, адамның ел жадынан өшуін, ықпалынан айырылуын да білдіреді. Ал «қор болдың» тіркесі — беделден, қадірден жұрдай болу, масқара күйге түсу деген ұғым. «Мамай» есімі тарихи тұлға не нақты адамға ишара болуы мүмкін, бірақ мақалдың негізгі күші жеке адамда емес, сол арқылы берілген өнегеде жатыр. Яғни атақ пен абыройды сақтамаған жанның аянышты халін бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жауапсыздықпен, әділетсіздікпен не арсыз қылықпен аты шыққан адамға қатысты айтылады. Мысалы, бір басшы қызметте жүріп халыққа пайда тигізбей, керісінше сенімді ақтамай кетсе, жұрт оның артынан «Өлдің, Мамай — қор болдың» деп күйініш білдіруі мүмкін. Мақал адамның әр ісі кейінгі бағасына әсер ететінін еске салады.