«Нар баласын қарпып сүйер.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нар түйе баласын еркелеткенде де ақырын иіскеп қана қоймай, аузымен қапсыра қарпып сүйеді. Ірі, күшті жан нәзік еркелетуді білмейді: оның мейірімі де өзі сияқты ауыр, дөрекілеу көрінеді. Мақал мінезі қатаң, сөзі қысқа әкенің, ағаның баласына деген махаббатын түсіндіреді: оның еркелетуі ұрысу, ауыр жұмысқа салу, қатты сынау болуы мүмкін, бірақ оның түбінде шынайы жақсы көру жатыр. Баланың да осыны аңғарғаны жөн.
Образдар мен теңеулер
Нар — бір өркешті, ірі әрі төзімді түйе; қазақ ұғымында күш пен төзімнің белгісі, мықты азаматты «нардай», «нар тұлғалы» дейді. «Қарпу» — аузымен қапсыра ұстау, тістей ала жөнелу; ит сүйекті, ат шөпті қарпиды. Түйенің еріні үлкен, қимылы ауыр, ол ботасын да иіскеп, ерінімен қапсыра ұстап еркелетеді. Мақал «сүю» сияқты нәзік етістікті «қарпу» сияқты дөрекі сөзбен қосып, күтпеген үйлесім жасайды. Осы қайшылық мақалдың өзегі: мейірім бар, бірақ ол нардың табиғатына сай.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал қатал әкенің не жаттықтырушының балаға қаталдығын түсіндіргенде, «ренжіме, ол сені жақсы көргендіктен» деген мағынада айтылады. Үні — жұбату, түсіндіру. Нақты зорлық-зомбылықты, баланы ұруды ақтау үшін айтуға болмайды: мақал қатаң мінез туралы, қатыгездік туралы емес. Мысалы, әжесі немересіне: «Әкең ұрысты деп жылама, нар баласын қарпып сүйер», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Күрес үйірмесінде бапкер өз ұлын басқалардан да қаттырақ жаттықтырды. Ұлы ренжігенде, анасы мақалды айтып, әкесінің ниетін түсіндірді.
— Шопан әкесі ұлына қозыны жоғалтып алғаны үшін қатты сөйледі, бірақ кешке өзі іздеп шығып, оған жылы шапан әкеліп жапты. Көрші мақалды айтып жымиды.