Қызға қараған күн - айсыз қараңғы түн.
«Қызға қараған күн - айсыз қараңғы түн.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қартайғанда тек қызына қарап, соған сүйеніп қалған үйдің күні жарық емес, айсыз түндей қараңғы деген ескі түсінік. Бұрынғы салт бойынша қыз ер жеткен соң жат жұртқа ұзатылады, ал әке-шешесін асырап, шаңырағын ұстайтын — ұл. Сондықтан ұлы жоқ, қызына ғана үміт артқан қарттың болашағы бұлыңғыр саналған. Мақал қыздың адамгершілігін емес, сол замандағы отбасы құрылымын айтады. Бүгін ата-анасын қызы да бағатыны белгілі, ал мақал қыз баланы төмендететіндей естіледі.
Образдар мен теңеулер
«Қарау» етістігі мұнда «көзбен көру» емес, «біреуге сүйену, оның қарауында болу» деген мағынада: «баласына қараған қарт» дегендей. «Айсыз қараңғы түн» — көшпелі өмірдегі ең қауіпті уақыт: жол көрінбейді, мал ұрланып, қасқыр шабуы мүмкін. Күн мен түнді қарсы қою арқылы мақал үміттің жоқтығын бейнелейді: күндіздің өзі түнге айналады. Мақалдың негізінде «қыз — жат жұрттық» деген ескі ұғым жатыр. Ұйқас «күн — түн» жұбына құрылған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қазір мақал көбіне қазақ салты мен ұл-қыз туралы бұрынғы көзқарасты талқылағанда, тарихи мысал ретінде ғана айтылады. Ұлы жоқ отбасына немесе қыз туған үйге бұл сөзді айту — ауыр қиянат, оны ешкімнің бетіне айтуға болмайды. Мысал: мұғалім сабақта «Қызға қараған күн — айсыз қараңғы түн деген сөз ескі салттан қалған, бүгін көп қарттың сүйеніші — қыздары» деп түсіндіреді.
Қолданылу жағдаяттары
— Әдебиет сабағында оқушылар ұл мен қыз туралы мақалдарды салыстырып, бұл мақалдың бүгінгі өмірге неге сай келмейтінін талқылады.
— Ауруханада анасын ай бойы күтіп жатқан қызды көрген көрші әже бұрынғылардың осы сөзін еске алып, олар қателескен екен деді.