Қыз өссе - үйге жұт,
Ұл өссе - үйге құт.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — қыз баланың өсуі үй ішіне ауыртпалық әкеледі, ал ұл баланың өсуі үйге береке әкеледі деген түсінікке құрылған. Астарлы мағынасы тереңірек: бұрынғы қоғамда қызды ұзатып жіберу, жасауы, тұрмысқа дайындау шығын мен жауапкершілікпен байланысты болса, ұл әулеттің тірегі, шаңырақ иесі, ата-ананың сүйеніші саналған. Сондықтан мақал үй ішіндегі жауапкершілік пен ұрпақ жалғастығын бейнелейді. Бірақ қазіргі түсінікте бұл сөзді қызды кемсіту деп емес, халық танымындағы ескі әлеуметтік көзқарас ретінде бағалау керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жұт» сөзі нақты табиғи апат емес, үйге салмақ, шығын, қиындық деген бейнелі ұғым. Ал «құт» — ырыс, береке, бақыт, тірек деген мағына береді. Яғни мақал қызды «ауырлық», ұлды «игілік» ретінде қарсы қойып, отбасының ішкі тіршілігін екі түрлі символмен көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал көбіне тарихи-танымдық мәнде айтылады. Қазір қыз да, ұл да ата-анаға бірдей қуаныш, бірдей жауапкершілік әкеледі. Мысалы, жоғары оқу орнына түскен қыз бала да, отбасы кәсіпке көмектескен ұл бала да үйдің тірегіне айнала алады. Сондықтан мақал қазіргі кезде ұрпақтың қадірін, отбасы жүгін және тәрбиенің маңызын ойланту үшін қолданылады.
Ul ósse - úıge qut.