Қырық кісі бір жақ,
Қыңыр кісі бір жақ.

Негізгі мағынасы

Қырық адам бір шешімге келіп, бір жаққа тұрады, ал қыңыр бір адам оларға қарсы жалғыз өзі бір жақта қалады. Мақал қыңыр мінезді адамның табиғатын дәл суреттейді: ол көпшілікпен келісуге көнбейді, «мен айттым» деп өз жөнін қоймайды. Сонымен қатар бір қыңырдың салмағы қырық адаммен тең: көпшіліктің ісін жалғыз өзі тоқтатып, бүкіл жиынды әуре етуге шамасы жетеді. Мақал әрі қыңырлықты сынайды, әрі ұжымға мұндай адаммен іс істеудің қиындығын ескертеді.

Образдар мен теңеулер

«Қырық» — қазақта көптіктің дәстүрлі саны: қырық күн, қырық жыл, қырық жігіт. «Қыңыр» — бағынбайтын, өз дегенінен қайтпайтын, кері тартатын; сөз көбіне малға да айтылады: қыңыр ат, қыңыр түйе — айтқанға көнбейтін, кері кететін мал. Мақал екі жолды бірдей аяқтайды («бір жақ»), бұл қырық адамның салмағы мен бір адамның салмағын таразыға тең қояды. «Қырық — қыңыр» бас ұйқасы мақалға ырғақ береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал көпшілік бір шешімге келіп, біреу ғана қасарысып тұрғанда айтылады. Интонациясы — реніш, мысқыл, кейде шаршап айтылған әзіл. Мысалы: «Бәріміз келістік, тек Ерлан әлі көнбей отыр; қырық кісі бір жақ, қыңыр кісі бір жақ деген осы». Адамға тікелей айтса тиіп кетуі мүмкін, сондықтан көбіне жағдайды сипаттау үшін қолданады. Көпшілікке қарсы шыққан адам әрдайым қате бола бермейді, мақалды әділ пікірді басу үшін қолдану орынсыз.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдық жиында бүкіл жұрт жаңа жолдың бағытына келіседі, бір ғана көрші бақшасының шетіне тиеді деп қарсы шығып, жиынды үш сағатқа созады.
— Отбасы демалысқа тауға баруды ұйғарады, тек кенже інісі көлге барамын деп қасарысады; әкесі күліп, осы мақалды айтады.