Туған жердің түйе жейтін жапырағы да,
Түйе аунайтын шаңдақ топырағы да дәрі.

Негізгі мағынасы

Туған жерде түйе жейтін жапырақ та, түйе аунайтын шаңды топырақ та адамға ем болады. Мақалда ең қарапайым, ең елеусіз нәрселер аталған: адам жемейтін жапырақ, малдың аунап шаңдатқан жері. Солардың өзі «дәрі» деп аталуы туған жердің әр түйір топырағы адамға шипа, күш беретінін көрсетеді. Туған жерге келгенде адам сергиді, жаны жай табады деген халықтық түсінік осы мақалда айқын бейнеленген.

Образдар мен теңеулер

Түйе ащы, тікенді, басқа мал жемейтін шөпті де жей береді: жантақ, сексеуіл бұтағы, қараған. Түйенің аунайтын жері — күн қыздырған, шаңы бұрқыраған ашық алаң; түйе шаң-топыраққа аунап, денесін тазалайды. Мақал әдейі ең жұпыны бейнелерді таңдайды. «Шаңдақ» — шаң басқан, тозаңды. Екі жол «түйе жейтін — түйе аунайтын», «жапырағы — топырағы» деп қатарласа құрылып, жыр жолдарындай ырғақпен естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды туған жерге оралып, сергіп қалған адам, не ауылдың жұпыны табиғатын мақтағанда айтады. Үні жылы, кейде әзіл аралас. Нақты дәрігерлік кеңес ретінде айтылмайды, бұл көңілдің шипасы туралы. Мысалы, туған ауылына келген соң ұйқысы түзеліп, тәбеті ашылған қарт ұлына күліп осы мақалды айтады.

Қолданылу жағдаяттары

— Құмды ауылда түйе бағатын шопан қонаққа келген жиеніне шаңды алаңда аунап жатқан түйелерді көрсетіп, күліп осы мақалды айтты.
— Көп жыл шетте тұрған жазушы туған ауылына келіп, жантақты далада жаяу серуендеп, кешке күнделігіне осы мақалды жазып қойды.