Қыдыр дарымаған адам
есек базарында делдал да бола алмайды.
«Қыдыр дарымаған адам есек базарында делдал да бола алмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қыдыр дарымаған, яғни бағы мен ырысы жоқ адам есек базарында делдал болуға да жарамайды: ең жеңіл, ең арзан істің өзі оның қолынан шықпайды. Мақал бақыттың, сәттің адам ісіндегі орнын әсірелеп көрсетеді. Негізгі мағынасы — қолы ашылмаған кісіге қарапайым кәсіп те өнбейді. Әзіл-кекесін реңкі де бар: мақал көбіне ісі оңбай жүрген адамға айтылады. Бірақ кінә тек адамның өзінде емес, бағында деп айтылғандықтан, сөз біршама жұмсарады.
Образдар мен теңеулер
Қыдыр — халық сенімінде адамдарға жасырын кезігіп, бақ-дәулет дарытатын әулие қарт; Қыдыр дарыды, Қыдыр ата деген сөздер осыдан. Делдал — сатушы мен алушының арасында жүріп, келісім жасататын адам, оның табысы сөзі мен епшілдігінде. Есек базары — малдың ішіндегі арзаны сатылатын, үлкен ақша айналмайтын жер. Мақал осы екі шетті түйістіреді: ең жоғарғы бақ көзі — Қыдыр, ең төменгі кәсіп — есек базарындағы делдалдық.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қолынан ештеңе келмей, кез келген ісі сәтсіз болып жүрген адам туралы, көбіне кекесінмен айтады. Кейде ісі оңбай жүрген адам өзін-өзі әзілдеп айтады. Үні мысқыл аралас мұң. Тікелей бетке, әсіресе жұрт алдында айтылса, ауыр естіледі, біреуді кемсіту үшін қолданбаған жөн. Мысал: «Үш рет дүкен ашып, үшеуі де жабылған жігіт күліп: — Қыдыр дарымаған адам есек базарында делдал да бола алмайды деген маған айтылған ғой, — деді».
Қолданылу жағдаяттары
— Мал базарында бір делдал күні бойы бірде-бір мәміле жасай алмай, кешке шай үстінде өзінің бағына налып, жанындағыларды күлдіреді.
— Ауылда әр кәсіпке бір кіріп, бірін де аяғына жеткізбеген жігіт туралы көршілер әңгімелесіп отырғанда, қарт кісі мақалды айтады.
esek bazarynda deldal da bola almaıdy.