Күнде жем тілеген атыңнан без,
Күнде сый сұраған жақыннан без.
Kúnde syı suraǵan jaqynnan bez.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал күн сайын біреуден пайда күтетін, өз еңбегімен емес, үнемі сұрап күн көретін жаннан сақ болуды ескертеді. Тура мағынада атқа күнде жем беру де қалыпты тіршілік, бірақ мұнда “жем тілеген ат” — қайта-қайта сұрау, қол жайып сұрану бейнесі. Астарлы мағынасы: үнемі сый, көмек, пайда сұрай беретін адам жалықтырады, ондай кісімен араласу да ауыр. Қазақ ұғымында адам да, мал да шама-шарқына сай, орынмен бағалануы керек.
Образдар мен теңеулер
“Ат” — күш-қуаттың, еңбек көлігінің символы. “Жем” — күнкөріс пен ырыстың белгісі. Ал “жақын” сөзі туыстықты, арадағы сенімді білдіреді. Бірақ мақал сол жақындықты да орынсыз пайдаланып, қайта-қайта сый күткен адамға сын айтады. Яғни жақындықтың қадірі сұраумен емес, сыйластықпен сақталады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал өзінен-өзі пайда күтетін, үнемі біреудің есебінен өмір сүретін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, бір таныс адам әр апта сайын ақша немесе қызмет сұрап, бірақ өзі ешқашан қол ұшын созбаса, жұрт “күнде сый сұраған жақыннан без” деп ой түйеді. Мұнда негізгі ой — арақатынаста шектен шықпау, өзгенің еңбегін құрметтеу.