Құмырсқаның тасқа басқаны Аллаға аян.
«Құмырсқаның тасқа басқаны Аллаға аян.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Құмырсқа тастың үстімен жүрсе, оның ізі қалмайды, адам көзі ол қадамды мүлде аңғармайды. Соның өзі Жаратушыдан жасырын емес. Мақал дүниеде еш нәрсе ескерусіз қалмайтынын айтады: ешкім көрмеген ұсақ іс те, ішкі ниет те, оңашада жасалған жақсылық пен жамандық та Алланың алдында ашық. Бір жағынан бұл — жұбаныш: елеусіз қалған еңбегің мен көз жасың ұмытылмайды. Екінші жағынан — ескерту: «ешкім білмейді» деп жасалған қиянат та белгілі.
Образдар мен теңеулер
Құмырсқа — қазақ танымында ең кішкентай, әлсіз, бірақ тынымсыз тіршілік иесі. Ал тас — із қалмайтын, ештеңе байқалмайтын қатты бет. Құмда, топырақта құмырсқаның жолы сызылып көрінуі мүмкін, тастың үстінде оның ізін ешкім таппайды. Осы екі бейне қатар келгенде көрінбестің шегі шығады: ең ұсақ жанның ең із қалмайтын жердегі қадамы. Мұндай нәрсе де Аллаға аян болса, адамның ісі одан қалай жасырын болсын деген ой туады. «Аян» сөзі — анық, белгілі, ашық деген мағынада.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне үлкендер айтады: біреу жасырын жасаған ісін ешкім білмейді деп ойлағанда ескерту ретінде, немесе адал еңбегі бағаланбай ренжіген кісіні жұбату үшін. Интонациясы байыпты, сабырға шақыратын. Әзілге, ұсақ тұрмыстық жанжалға айту орынсыз, сөздің салмағы түсіп қалады. Мысалы: «Жетім балаға жасырын көмектесіп жүргеніңді ешкім білмейді дейсің бе? Құмырсқаның тасқа басқаны Аллаға аян, балам».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда біреудің шөбін түнде ұрлап әкеткен көршіге ақсақал: «Көрген жоқ деп жүрсің ғой, құмырсқаның тасқа басқаны Аллаға аян», — деді.
— Ешкім алғыс айтпаған соң ренжіп отырған мейірбике қызына анасы ас үйде жайлап айтты: көргенің де, көрмегенің де Аллаға аян.