Кіші баланың ұятын
Үлкен бала көтереді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: үйдегі кіші баланың аңғармай істеген сөзі не қылығы үшін үлкен бала жауапкершілік көтереді. Астарлы мағынасы — отбасында үлкеннің міндеті кішіге қарау, оның мінезін түзеп, абыройын қорғау. Яғни жасы үлкен адам тек өзіне емес, інілеріне де үлгі болып, тәрбие беруге тиіс. Қазақ түсінігінде үлкен — қорған, кіші — соның тәрбиесін көретін іні-қарындас.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ұят» сөзі тек қысылу емес, абырой, тәртіп, әдеп деген кең мағынаны білдіреді. «Кіші бала» — тәжірибесі аз, аңғал, кейде қателесіп қоятын адам бейнесі. Ал «үлкен бала» — ақылы толысқан, сабырлы, жауапты жанның образы. «Көтереді» деген сөз ауыр жүкті арқалау сияқты әсер береді: үлкеннің міндеті — кішідің қателігін түзету, сөгісін де, салмағын да бірге көтеру.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал отбасыда ғана емес, мектепте, жұмыс орнында да қолданылады. Мысалы, бастауыш сыныптағы оқушы бір қателік жіберсе, оны жоғары сыныптағы ағасы не жетекшісі сабырмен түсіндіріп, жөн сілтейді. Бұл — кішіні ұялтпай, үлкеннің жауапкершілікпен қамқор болуының белгісі.
Úlken bala kóteredi.