Ханда ұл болмайды,
Биде құл болмайды.
Bıde qul bolmaıdy.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ханның баласы міндетті түрде хан болмайды, бидің ұлы да міндетті түрде би болып шықпайды. Астарлы мағынасы: тектілік пен атақ адамның өзіне дайын күйде келмейді, әркім өз еңбегімен, ақылымен, мінезімен биікке жетеді. Жоғары лауазым да, жақсы ат та ұрпаққа автоматты түрде берілмейді; адамның шын қадірі оның ісінен көрінеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «хан» — билік пен беделдің, «би» — ақыл мен әділдіктің символы. «Ұл» мен «құл» сөздері қарама-қарсы қойылып, атақ пен төмендік, артықшылық пен тәуелділік ұғымдарын айқындайды. Мұнда халық «тегіне сеніп кердеңдеме» деген ойды білдіреді: шын мәртебені адам өз еңбегімен дәлелдейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал білімде, қызметте, өнерде немесе спортта жиі айтылады. Мысалы, танымал адамның баласы болса да, ол өз бетімен оқу оқымай, еңбек етпесе, жетістікке жете алмайды. Яғни, атақ-абырой мұра болып қалмайды, оны әр ұрпақ өзі жасап алуы керек.