Халқы жаманның биі азады,
Қатыны жаманның үйі азады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: халқы тәрбиесіз, берекесіз болса, ел ішіндегі би мен басшының да қадірі кетеді; ал жары жөнсіз, отбасы ынтымағын ұстай алмаса, үйдің берекесі бұзылады. Астарлы мағынасы — адамды, ортаны, үй ішінің тәртібін сақтайтын нәрсе тек жеке мінез емес, айналадағы жұрттың да ықпалы зор. Ел ішінде татулық болмаса, әділ сөз өтпейді; отбасында сыйластық болмаса, шаңырақ шайқалады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «би» — әділдік айтатын, елге жөн көрсететін адам бейнесі. Оның «азаюы» — беделдің түсуі, сөздің өтпеуі. «Үй» — тек баспана емес, отбасының берекесі мен тіршілігінің белгісі. «Қатыны жаман» дегені әйелдің емес, үй ішіндегі мінезі жаман, сыйы кем, ұйытқысы әлсіз адамды меңзейді. Яғни мақал ер мен әйелдің, халық пен басшының жауапкершілігін қатар көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ұжым мен отбасының мәдениетіне қатысты айтылады. Мысалы, жұмыс орнында қызметкерлер тәртіпсіз, бір-біріне құрметсіз болса, жақсы басшының өзі ұжымды ілгерілете алмайды. Сол сияқты үйде түсіністік, сабыр, сыйластық болмаса, шаңырақтың берекесі кетеді.
Qatyny jamannyń úıi azady.