Қатыны өлген мен байы өлген қосылса,
Күндіз екеу, түнде төртеу.
«Қатыны өлген мен байы өлген қосылса, Күндіз екеу, түнде төртеу.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал жұбайынан айырылған екі адамның — әйелі қайтыс болған ер мен күйеуі қайтыс болған әйелдің — қосылуын айтады. «Бай» мұнда «күйеу» деген мағынада. Күндіз олар екеу: тірлік, шаруа, жұрт алдындағы өмір — бәрі екі адамның ісі. Ал түнде, оңаша қалғанда, әрқайсысының есіне бұрынғы жары түседі, сондықтан олар «төртеу» — екі тірі адам және екеуінің жүрегінде сақталған екі марқұм. Астарлы мағынасы — өткен махаббат пен естелік жаңа өмір басталса да жоғалмайды, мұндай одақта бір-бірінің өткенін түсіну мен сыйлау керек.
Образдар мен теңеулер
«Күндіз» — сыртқы, көзге көрінетін тіршілік, «түн» — адамның ішкі әлемі, ой мен сағыныш уақыты. Екі мен төрттің қарсы қойылуы мақалға әрі мұңды, әрі ойлы реңк береді. Мұнда сөгіс те, мазақ та жоқ: халық жесірлердің қосылуын табиғи жағдай деп қабылдап, бірақ олардың жүрегіндегі бұрынғы жардың орнын да мойындаған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін мақал жесір қалып, қайта отбасын құрған адамдардың жан күйін түсінуге көмектеседі. Мысалы, екі қарт адам үйленіп, бір-біріне қамқор болып жүрсе де, бірі кейде бұрынғы жарын еске алып, мұңаюы мүмкін. Мұндайда жұбайы оны қызғанбай, түсіністікпен қарағаны жөн. Өткенге құрмет жаңа отбасының берекесін кемітпейді, қайта нығайта түседі.
Kúndiz ekeý, túnde tórteý.