«Ғашықтық ханды да, Қараны да теңестіреді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Махаббат дерті адамның атағына, байлығына қарамайды: ғашық болған хан да, қарапайым шаруа да бірдей қиналады, бірдей толқиды, бірдей ұйқысыз түн өткізеді. Сезімнің алдында билік те, мансап та көмектеспейді. Мақалдың екінші қыры — махаббат әлеуметтік шекараны бұзады: хан қызы қара жігітті, хан ұлы кедей қызын сүйіп қалуы мүмкін. Қазақ ертегілерінде кедей жігіттің хан қызына үйленуі жиі айтылады. Ғашықтық алдында бәрі тең, сезімге ешкім әмір жүргізе алмайды.
Образдар мен теңеулер
Хан мен қара — қазақ қоғамының екі шеті: бірі ел билеген ақсүйек, бірі қатардағы қарапайым жұрт, «қара халық». Олардың арасында ғасырлар бойы биік тосқауыл болған: киім, отырар орын, сөз кезегі, құда болу жолы бөлек. Мақал осы ең алыс екі ұғымды бір етістікпен қосады: «теңестіреді». Ғашықтық мұнда әділ таразы сияқты: басына тәж киген адамды да, жалшыны да бір өлшеммен өлшейді. Қарама-қарсы қою арқылы сезімнің күші анығырақ көрінеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды махаббаттың адамды өзгертетін күшін айтқанда, көбіне таңданыспен не жылы әзілмен қолданады. Атақты, қатал, ешкімге бас имейтін адам ғашық болып, жуасып қалғанда айтылады. Дәулеті мен тегі бөлек екі жас қосылғанда ата-анаға кеңес ретінде де айтуға болады: сезім алдында тек пен мансап екінші орында. Мысалы, ауылдағы ең қатал бригадир үйленер алдында жұмсарып, күліп жүргенде, көршілері «Ғашықтық ханды да, қараны да теңестіреді» деп әзілдейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдың ең бай кәсіпкерінің ұлы қарапайым мал дәрігерінің қызына үйленгенде, тойда ақсақал осы мақалды айтып, жастарға бата берді.
— Әдебиет сабағында ертегідегі тазша баланың хан қызына үйленуін талдағанда, мұғалім балаларға мақалдың мәнін түсіндірді.
Qarany da teńestiredi.