Ез, езден без.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — ез адамнан, яғни жігерсіз, қорқақ, намыссыз кісіден аулақ бол деген сөз. Астарлы мағынасы одан да терең: мінезі әлсіз, сөзі мен ісінде берік емес, жауапкершіліктен қашатын адамға жақын жүру де, соған еру де пайдалы емес. Халық мұнда адамның қасиетін ерлікпен, табандылықпен, ар-ұятпен өлшейді. Ездік — тек қорқақтық емес, ол қиын сәтте тайқып кету, өз ұстанымын қорғай алмау, біреудің әділетсіздігіне көз жұму сияқты мінездерді де білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы "ез" сөзі нақты бір адамды ғана емес, жалпы әлсіз, ынжық, сенімсіз мінезді бейнелейді. "Без" деген бұйрық рай — одан іргесін аулақ сал, бойыңды тый деген қатаң ескерту. Яғни халық ездіктің жұғатынын, ондай орта адамды да жасытатынын меңзейді. Бұл жерде образ емес, қысқа да өткір үкім басым: жаман мінезден сақтан, намысы жоқ кісіден өнеге күтпе.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал жауапкершіліктен қашатын, үнемі басқаның соңына еріп жүретін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, жұмыс орнында бір қызметкер қателігін мойындамай, бар істі әріптесіне ысыра берсе, өзгелер оны «ез мінез» деп сынауы мүмкін. Мұндайда мақал адамды батыл, адал, өз сөзіне берік болуға шақырады.