Ездің тілі - батыр,
Ердің қолы - батыр.
«Ездің тілі - батыр, Ердің қолы - батыр.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалда екі адам қатар қойылған: ез бен ер. Ез — жасық, қорқақ, тек сөзге мықты кісі; оның батырлығы тілінде, яғни мақтан мен дау-дамайда ғана көрінеді. Ер көп сөйлемейді, оның ерлігі қолынан, істен танылады. Мақал адамды сөзіне қарап емес, ісіне қарап бағалауға шақырады. Қатты айқайлап, қоқан-лоқы жасайтынның бәрі батыр емес: қауіп төнгенде алдымен сол тайып тұруы мүмкін. Нағыз ер мақтанбайды, керек кезде үнсіз-ақ іске кіріседі.
Образдар мен теңеулер
Мақал бір-ақ дыбыспен ажыратылатын екі сөзге құрылған: ез және ер. Ез — ерік-жігері жоқ, намыссыз, қорқақ адам; «ез жігіт» деп сөзінде тұрмайтын кісіні айтады. Ер — ержүрек, сөзі мен ісі бір азамат. Екі жол да «батыр» сөзімен бітеді, бірақ батырлық әр жолда әр мүшеге телінеді: бірінде тілге, бірінде қолға. Тіл — сөздің, қол — істің белгісі. Осы қарама-қарсылық бар мәнді ашады: тілдегі батырлық жалған, қолдағы батырлық шын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көп сөйлеп, аз істейтін адамға кекесінмен айтады: біреу қоқан-лоқы жасап, ал іс басталғанда сырт айналса, осы сөз еске түседі. Үндемей жұмыс істейтін кісіні мақтауға да жарайды. Мысалы: «Жиналыста ең көп сөйлеген сол еді, сенбілікке келмей қалды. Ездің тілі — батыр, ердің қолы — батыр деген осы». Біреуді бетіне «ез» деу ауыр тиеді, сондықтан мақалды жалпы ой ретінде, тұспалдап айтқан жөн.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда екі жігіт дауласады: біреуі жұдырығын түйіп айқайлайды, екіншісі үндемей көршінің құлаған қорасын түзеп жатады. Қария соны көріп, мақалды айтады.
— Матч алдында бір ойыншы көп мақтанады, ал алаңда көзге түспейді. Шешуші голды үнсіз жолдасы соғады, жаттықтырушы осы мақалды еске алады.
Erdiń qoly - batyr.