Есепсіздің есесі кетеді.
«Есепсіздің есесі кетеді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Есебін білмеген, ісін бақыламаған адамның тиесілі үлесі, ақысы қолынан кетеді: біреу алдап кетеді, біреу кемітіп береді, ал ол байқамай қалады. Есе — адамға тиесілі нәрсе, ақы, үлес; есесі кетті деп заңды үлесінен құр қалған адамды айтады. Мақал өз еңбегінің бағасын біліп, ақысын анықтап жүруге шақырады. Мұнда кінә алдаушыда ғана емес, ұқыпсыздың өзінде де бар деген ой жатыр: санамаған адамды алдау оңай.
Образдар мен теңеулер
Мақал «есеп» пен «есе» сөздерінің дыбыстас үндестігіне құрылған: есепсіз — есе. Бір-біріне ұқсас екі сөздің қатар келуі ойды себеп пен салдардай байланыстырады: есеп жоқ болса, есе де жоқ. «Есесі кету», «есесін қайтару» тіркестері қазақ тілінде жиі қолданылады: жарыста, дауда, саудада жеңілген, үлесінен айырылған адам туралы. Үш сөзден тұратын қысқа құрылым мақалды үкім сияқты етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Еңбекақысын жазбай жүрген, келісімсіз жұмыс істейтін, қарызын сұрауға ұялатын адамға ескерту ретінде айтылады. Үні ақылгөй, кейде өкінішті: өзің санамадың, енді кімнен көресің дегендей. Алданып, жәбір көрген адамға дереу айтса, оның жарасына тұз сепкендей болады. Мысалы: «Қанша күн жұмыс істегеніңді жазып жүр, ақы алғанда сұраласың. Есепсіздің есесі кетеді».
Қолданылу жағдаяттары
— Жазда көршінің шөбін шабысқан бала күндерін санамады, ақыры қанша алатынын білмей қалды. Әкесі мақалды айтып, келесіде дәптер ұстауды үйретті.
— Мал сатуға келген ауыл адамы бағасын білмей, саудагерге арзанға беріп жіберді. Базардағы танысы күрсініп: «Есепсіздің есесі кетеді», — деді.