Есебін тапқан жігітке,
Ердің құны сөз емес.

Негізгі мағынасы

Ердің құны — кісі өлгенде оның туыстарына төленетін ең ауыр айып, ол көп малмен өтелген. Мақал соның өзі жолын, есебін тапқан жігітке «сөз емес», яғни түк емес дейді. Ойдың мәні: ісінің ретін білетін, есепті, тапқыр адам үшін ең ауыр міндет те шешілетін нәрсе. Күшпен емес, ақылмен, амалмен, дұрыс есеппен адам үлкен қиындықты да көтереді. Ал ретін таппаған адамға кішкене шығынның өзі ауыр жүк болып көрінеді.

Образдар мен теңеулер

Құн — қазақтың әдет-ғұрып құқығындағы ұғым: кісі өлтірген жақ қаза болғанның туыстарына мал төлеген, бұл ауыр дауды бітірудің жолы болған. Ердің құны — ер адамның құны, айыптың ең ауыры. Мақал осы ең ауыр жүкті «сөз емес» деп жеңілге айналдырып, қарама-қарсылық жасайды. «Есебін тапқан» тіркесі — шаруаның ретін білу, амалын табу, қай жерден не келетінін есептей алу. Демек ауыр жүкті көтеретін — білек емес, есеп пен ақыл. Мақал ауырды жеңілмен, малды есеппен салыстырып, ақылдың қадірін көтереді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қиын шаруаны ақылмен, есеппен шешкен адамды мақтағанда немесе қиындықтан қорқып тұрғанға дем беру үшін айтады: «жолын тапсаң, ол түк емес». Интонациясы — мақтау, жігерлендіру. Қаза, кісі өлімі туралы әңгімеде айту орынсыз, мақал бүгін тек ауыспалы мағынада қолданылады. Мысалы: «Несиені уақытынан бұрын жауып тастадың ба? Есебін тапқан жігітке ердің құны сөз емес».

Қолданылу жағдаяттары

— Жем-шөп қымбаттаған жылы малын дұрыс есептеп, қыстан аман шыққан ағасын інісі осы мақалмен мақтайды.
— Той шығынынан қорқып жүрген жігітке нағашысы: «Есебін тапсаң, бәрі шешіледі» деп, қай шығынды қысқартуға болатынын көрсетеді.
— Базарда ұсақ саудадан бастаған келіншек бірнеше жылда дүкен ашқанда, көршісі таңданып осы мақалды айтады.