Ерлік көрсеткенге оқ та дарымас.
«Ерлік көрсеткенге оқ та дарымас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ерлікпен алға ұмтылған адамға тіпті оқ та тимейді, дарымайды. Бұл тура мағынасындағы кепілдік емес, халықтың байқауы: батыл, шешімді әрекет еткен адам көбіне қиындықтан аман шығады, ал қорқып, абдыраған кісі қатерге тезірек ұшырайды. Мақал батылдыққа жігер береді, тәуекелге бел буғанды бақ қолдайды деген сенімді айтады. Кең мағынада ол жігерлі адамға жала да, сын да, сәтсіздік те оңайлықпен жабыспайтынын меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Дарымау — жұқпау, тимеу, әсер етпеу. Оқ та, найза да өтпейтін батыр бейнесі батырлар жырында жиі кездеседі, мақал сол бейнеге сүйенеді. Оқ — ертеде садақтың жебесі, кейін мылтықтың оғы; қалай болғанда да алыстан келетін, көзге ілікпейтін өлім. «Та» шылауы асыра айтуды күшейтеді: басқа қатер былай тұрсын, оқтың өзі де тимейді. Ерлік көрсету мен оқ дарымау арасындағы байланыс — ерлік адамды қорғайтын көрінбейтін сауыт деген халықтық сенім.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қорқынышын жеңіп, қиын іске батыл кіріскен адамды мақтағанда немесе тәуекелге бара алмай тұрған кісіні жігерлендіргенде айтады. Интонациясы — қайрат беру, сүйсіну. Абайсыздықты, қауіпсіздік ережесін бұзуды ақтау үшін айту мүлде орынсыз: мақал ақылмен жасалған батылдық туралы. Мысалы: «Бәрі қашқанда, ол өртенген үйге кіріп, қарияны шығарды, өзі де сау шықты. Ерлік көрсеткенге оқ та дарымас деген рас екен».
Қолданылу жағдаяттары
— Су тасқыны кезінде қайықпен ауыл шетіндегі үйлерді аралап, адамдарды құтқарған жігіттерді ақсақалдар мақтап, аман оралғандарына шүкір етеді.
— Шахмат турнирінде күшті қарсыласына қарсы батыл құрбандыққа барып, ұтып шыққан оқушыны жаттықтырушысы осы мақалмен құттықтайды.